ABŞ-dakı siyasi proseslər, xüsusilə seçkilərdən sonra yaranacaq yeni siyasi mənzərə Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin taleyinə təsirsiz ötüşməyə bilər.
Vaşinqtonun Cənubi Qafqaz siyasətində mümkün dəyişikliklər, Tramp administrasiyasının prioritetləri və ABŞ Konqresindəki siyasi qüvvələr nisbəti sülh prosesinin sürətinə birbaşa və ya dolayı təsir göstərə bilər.
Əslində, ABŞ seçkilərindən sonra sülh müqaviləsinin imzalanmasının təxirə salınması real ehtimallardan biridir. Çünki Vaşinqton son dövrdə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşmasında mühüm vasitəçi rolunu oynayır.
Tramp administrasiyası bu prosesi özünün xarici siyasət uğurlarından biri kimi təqdim etməyə çalışır. Lakin ABŞ-da daxili siyasi gündəmin dəyişməsi, Konqresdə fikir ayrılıqlarının dərinləşməsi və xarici siyasət prioritetlərinin yenidən müəyyənləşdirilməsi Cənubi Qafqaza ayrılan diqqəti azalda bilər.
Bununla belə, məsələni yalnız ABŞ seçkiləri ilə əlaqələndirmək düzgün olmazdı.
Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin qarşısındakı əsas siyasi maneələrdən biri Ermənistanın konstitusiya məsələsidir. Bakı yekun sülh sazişinin imzalanması üçün Ermənistan Konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları kimi qiymətləndirilən müddəaların aradan qaldırılmasını vacib şərt hesab edir. 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda sülh sazişinin mətninin paraflanması mühüm irəliləyiş olsa da, bu, müqavilənin artıq imzalanması və qüvvəyə minməsi demək deyil. Ermənistanın daxili siyasi prosesləri, konstitusiya dəyişikliyi və mümkün referendum məsələsi danışıqların gələcəyində həlledici rol oynayacaq.
Bəs sülh müqaviləsinin gecikməsi Azərbaycana nə vəd edir?
İlk növbədə, təhlükəsizlik baxımından risklər qalmaqda davam edəcək. İki ölkə arasında hüquqi və siyasi baxımdan yekun sülhün əldə olunmaması sərhəddə baş verə biləcək hər hansı insidentin daha ciddi böhrana çevrilməsi ehtimalını saxlayır. Münaqişənin yenidən alovlanması ehtimalı yüksək olmasa belə, qeyri-müəyyənlik şəraitində yaşamaq həm Azərbaycan, həm də Ermənistan üçün əlavə təhlükəsizlik xərcləri və siyasi gərginlik yaradır.
Digər mühüm məsələ Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat əlaqələrinin açılması və TRIPP layihəsinin reallaşdırılmasıdır. Azərbaycan üçün Naxçıvanla maneəsiz nəqliyyat əlaqəsinin qurulması yalnız iqtisadi deyil, həm də strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu layihə ölkəmizin Türkiyə və daha geniş mənada Avropa bazarları ilə bağlantı imkanlarını gücləndirə bilər. Sülh prosesinin ləngiməsi isə nəqliyyat və logistika layihələrinin tam reallaşmasını gecikdirə, Azərbaycanın tranzit potensialından əldə edə biləcəyi gəlirləri azalda bilər.
Bundan başqa, regionda yaranan hər hansı siyasi boşluq digər güclərin maraqlarını daha fəal şəkildə irəli sürməsinə şərait yaradır. Rusiya, İran və Qərb arasında Cənubi Qafqaz uğrunda geosiyasi rəqabət davam edir. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində qeyri-müəyyənliyin uzanması bu rəqabəti daha da gücləndirə bilər. Xüsusilə Ermənistanın xarici siyasət istiqaməti ətrafında gedən mübarizə regionun gələcək təhlükəsizlik arxitekturasına təsir göstərməkdədir.
İqtisadi baxımdan da sülhün gecikməsi Azərbaycanın maraqlarına uyğun deyil. Sabitlik xarici investisiyaların cəlbi, regional ticarətin genişlənməsi, nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı və yeni iqtisadi imkanların yaranması üçün mühüm şərtdir. Münaqişə riskinin tam aradan qalxmaması isə investorlar üçün əlavə qeyri-müəyyənlik yaradır.
Bununla belə, Azərbaycanın sülh müqaviləsini istənilən şərtlərlə və tələsik imzalaması da doğru yanaşma olmaz. Əsas məsələ müqavilənin nə vaxt imzalanmasından daha çox, onun hansı şərtlərlə imzalanması və öhdəliklərin necə yerinə yetirilməsidir. Kağız üzərində sülh əldə etmək mümkündür, amma bu sülhün uzunmüddətli və dayanıqlı olması üçün real siyasi və hüquqi təminatlar lazımdır.
Azərbaycan bir tərəfdən Ermənistanın konstitusiya məsələsində prinsipial mövqeyini qorumalı, digər tərəfdən ABŞ-dakı siyasi dəyişikliklərdən asılı olmayan diplomatik əlaqələrini genişləndirməli, TRIPP layihəsinin reallaşması istiqamətində səylərini davam etdirməlidir. Eyni zamanda, ölkənin müdafiə qabiliyyətinin və sərhəd təhlükəsizliyinin qorunması da vacibdir.
Bir sözlə, ABŞ-dakı seçkilər Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinə təsir göstərə və müqavilənin imzalanmasını müəyyən müddətə təxirə sala bilər. Lakin bu, prosesin mütləq dayanacağı və ya regionda yenidən müharibə başlayacağı anlamına gəlmir. Burada əsas məsələ Ermənistanın siyasi iradəsi, Azərbaycanın prinsipial mövqeyi və beynəlxalq vasitəçilərin prosesə münasibətidir.
Azərbaycan üçün ən yaxşı ssenari sülh müqaviləsinin mümkün qədər tez, lakin ölkənin milli maraqlarına uyğun şərtlərlə imzalanmasıdır. Çünki Azərbaycan üçün məqsəd sadəcə müharibənin bitməsi deyil, növbəti onilliklər ərzində təhlükəsizliyin, iqtisadi inkişafın və regional əməkdaşlığın təmin olunduğu dayanıqlı sülhün qurulmasıdır.
Elmar
