Fransada baş verən etirazlar bir daha mühüm bir həqiqəti gündəmə gətirir ki, o da demokratik cəmiyyətdə vətəndaşların öz hüquqlarını müdafiə etmək üçün küçələrə çıxması dövlətə qarşı düşmənçilik deyil, vətəndaş cəmiyyətinin siyasi proseslərdə iştirakının formalarından biridir.
İnsanlar sosial ədalət, əmək hüquqları, həyat şəraiti və dövlət siyasəti ilə bağlı narazılıqlarını ifadə etmək üçün meydanlara toplaşanda bu hadisələri yalnız “süni çaxnaşma” kimi təqdim etmək, etirazların arxasında dayanan səbəbləri görməzdən gəlmək deməkdir.
Təbii ki, hər bir etirazın mahiyyəti, miqyası, iştirakçıların tələbləri və baş verən hadisələrə dövlətin reaksiyası ayrıca araşdırılmalıdır. Dinc nümayişlərlə zorakılıq hallarını eyniləşdirmək olmaz. Eyni zamanda, ayrı-ayrı zorakılıq faktlarını əsas gətirərək bütün etirazçıları ictimai sabitliyi pozmaqda ittiham etmək də obyektiv yanaşma sayıla bilməz. Demokratik dövlətin vəzifəsi vətəndaşların təhlükəsizliyini təmin etməklə yanaşı, onların ifadə azadlığına, dinc toplaşmaq və etiraz etmək hüquqlarına hörmət etməkdir.
Məsələnin digər tərəfi isə siyasi hadisələri şərh edənlərin məsuliyyəti ilə bağlıdır. Bəzi politoloqlar Fransadakı etirazları süni şəkildə yaradılmış gərginlik kimi təqdim edir, Emmanuel Makronun nümayişçilərə qarşı sərt mövqeyini isə yenidən seçilmək istəyi ilə əlaqələndirirlər. Belə iddialar səsləndirilərkən ilk növbədə faktlara, hüquqi normalara və hadisələrin real səbəblərinə istinad edilməlidir. Əks halda, siyasi təhlil öz mahiyyətini itirərək fərziyyələrin və əsassız ittihamların məcmusuna çevrilir.
Siyasi liderlərin qərarlarını təhlil etmək, onların addımlarının mümkün nəticələrini müzakirəyə çıxarmaq tamamilə legitimdir. Lakin hər bir qərarı seçki maraqları ilə izah etmək, üstəlik, bu izahı sübut olunmuş fakt kimi təqdim etmək düzgün deyil. Siyasi motivlər haqqında danışmaq üçün konkret dəlillər lazımdır. Əks təqdirdə, ictimaiyyətə məlumat vermək əvəzinə, onun fikirlərini birtərəfli istiqamətə yönəltmək riski yaranır.
Bu müzakirədə diqqətdən kənarda qalan ən mühüm məqamlardan biri isə Fransa Konstitusiyasının prezidentlik müddətinə qoyduğu məhdudiyyətdir. Fransa Konstitusiyasının 6-cı maddəsinə əsasən, respublika prezidenti beş il müddətinə seçilir və heç kim ardıcıl olaraq iki müddətdən artıq prezident vəzifəsini icra edə bilməz. Bu müddəa 2008-ci il konstitusiya islahatından sonra qüvvədədir. Emmanuel Makron 2017-ci ildə prezident seçilib, 2022-ci ildə isə ikinci dəfə bu vəzifəyə seçilərək ardıcıl ikinci müddətinə başlayıb. Buna görə də o, 2027-ci ildə keçiriləcək prezident seçkilərində ardıcıl üçüncü müddətə namizəd ola bilməz. Bu, siyasi şərhçilərin münasibətindən asılı olmayan, Konstitusiyada təsbit edilmiş hüquqi məhdudiyyətdir.
Bu hüquqi fakt Makronun siyasətini tənqid etməyə mane olmur. Əksinə, onun hakimiyyətinin son mərhələsində atdığı addımları, hökumətin sosial problemlərə münasibətini və təhlükəsizlik qüvvələrinin fəaliyyətini daha ciddi təhlil etməyə imkan verir. Prezidentin üçüncü ardıcıl müddətə seçilməsinin konstitusion baxımdan mümkün olmaması o demək deyil ki, onun siyasi irsini qorumaq, öz siyasi xəttinin davamını təmin etmək və ya ictimai rəyə təsir göstərmək kimi başqa siyasi məqsədləri ola bilməz. Lakin belə ehtimallar konkret sübutlar olmadan fakt kimi təqdim edilməməlidir.
Digər tərəfdən, Fransada baş verənləri yalnız hüquqi məhdudiyyətlər prizmasından qiymətləndirmək də kifayət deyil. Etirazların arxasında duran sosial və iqtisadi narazılıqlar, ictimai xidmətlərin vəziyyəti, yaşayış xərcləri və gənclərin gələcəklə bağlı narahatlıqları ayrıca araşdırılmalıdır. Eyni zamanda, nümayişlər zamanı baş verən zorakılıq, dağıntı və talan halları da görməzdən gəlinə bilməz. Dinc etiraz hüququ ilə zorakılıq eyni anlayış deyil. Hüquqi dövlət hər iki məsələyə eyni vaxtda diqqət yetirməli, həm ictimai asayişi qorumalı, həm də fundamental hüquqların həyata keçirilməsinə mane olmamalıdır.
Əslində, Fransada baş verən hadisələr bizə daha geniş bir sual ünvanlayır: siyasi şərhçinin vəzifəsi cəmiyyətdəki hadisələri hakimiyyətin və ya müxalifətin maraqlarına uyğun izah etməkdir, yoxsa faktları araşdıraraq ictimaiyyətə təqdim etmək? Siyasi proseslərə münasibətimiz fərqli ola bilər. Birimiz etirazçıların tələblərini haqlı saya, digərimiz onların metodlarını tənqid edə bilərik. Ancaq fikir ayrılıqları konstitusion normaları dəyişdirmir, faktların yerini fərziyyələr tutmamalıdır.
Siyasi savadlılıq yalnız ayrı-ayrı liderlərin çıxışlarını izləməkdən və hadisələrə emosional münasibət bildirməkdən ibarət deyil. O, həm də dövlətin hüquqi quruluşunu, hakimiyyətin səlahiyyətlərinin sərhədlərini və vətəndaşların hüquqlarını anlamağı tələb edir. Konstitusiyanı bilmədən siyasi motivlər haqqında qəti hökmlər vermək, hadisələri birtərəfli təqdim etmək və etirazçıların bütün tələblərini süni çaxnaşma kimi qələmə vermək ictimai müzakirənin keyfiyyətinə zərər vurur.
ELmar
