Təhsil hər bir dövlətin gələcəyini müəyyən edən, cəmiyyətin intellektual potensialını formalaşdıran və milli inkişafın davamlılığını təmin edən əsas strateji sahələrdən biridir. Təhsilin missiyası yalnız şagirdlərə bilik və bacarıqlar aşılamaqla məhdudlaşmır. Məktəb, eyni zamanda, şəxsiyyətin formalaşdığı, vətəndaşlıq mövqeyinin möhkəmləndiyi, milli kimlik şüurunun inkişaf etdiyi, hüquq və vəzifələrə hörmətin aşılandığı mühüm ictimai institutdur.
Bu baxımdan məktəbdə yaradılan təhsil və tərbiyə mühiti, nizam-intizamın təşkili, müəllim-şagird münasibətləri, sosial bərabərliyin qorunması və vahid məktəbli geyimi qaydalarının tətbiqi bir-biri ilə sıx bağlı olan məsələlərdir. İlk baxışdan gündəlik təşkilati xarakter daşıyan bu məsələlər əslində daha geniş məzmun kəsb edir. Onlar gənc nəslin məsuliyyətli, intizamlı, milli-mənəvi dəyərlərə bağlı və müasir dünyanın çağırışlarına hazır vətəndaşlar kimi yetişməsinə xidmət edən ümumi təhsil siyasətinin tərkib hissəsidir.
Məktəbli geyimi məsələsinə də məhz bu geniş yanaşma çərçivəsində baxmaq lazımdır. Burada məqsəd yalnız şagirdlərin zahiri görünüşündə vahidlik yaratmaq deyil. Əsas məqsəd məktəbdə sağlam sosial münasibətləri, qarşılıqlı hörməti, kollektivə aidlik hissini, məsuliyyətli davranışı və təhsilə ciddi münasibəti gücləndirməkdir. Vahid geyim qaydaları bu məqsədlərə xidmət edən vasitələrdən biri ola bilər. Lakin onların səmərəsi qaydaların necə müəyyənləşdirilməsindən, hansı prinsiplər əsasında tətbiq olunmasından və məktəb ictimaiyyəti tərəfindən nə dərəcədə düzgün anlaşılmasından asılıdır.
Cəmiyyətin gələcəyi məktəb partası arxasında formalaşır. Bu gün məktəbdə təhsil alan uşaqlar sabah ölkəmizin iqtisadi, elmi, mədəni və ictimai inkişafına töhfə verəcək, dövlətçiliyimizin möhkəmlənməsində iştirak edəcək, milli-mənəvi irsimizi qoruyacaq və Azərbaycanı beynəlxalq aləmdə təmsil edəcəklər. Ona görə də onların hansı bilikləri mənimsəməsi ilə yanaşı, hansı dəyərlər əsasında yetişməsi, özlərini cəmiyyətin bərabərhüquqlu üzvü kimi hiss etməsi və məsuliyyət anlayışını necə qavraması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Məktəb mühiti uşağın dünyagörüşünə, davranışlarına və sosial münasibətlərinə birbaşa təsir göstərir. Burada şagird yalnız dərs öyrənmir, həm də başqaları ilə ünsiyyət qurmağı, ümumi qaydalara riayət etməyi, fərqli fikirlərə hörmət göstərməyi, kollektiv daxilində öz məsuliyyətini dərk etməyi öyrənir. Bu keyfiyyətlərin formalaşması isə ardıcıl pedaqoji yanaşma, sağlam məktəb mühiti və müəllimlərin şəxsi nümunəsi ilə mümkündür.
Vahid məktəbli geyimi həmin mühitin formalaşmasına töhfə verə bilən amillərdən biridir. Geyimlə bağlı fərqlərin müəyyən qədər azalması şagirdlər arasında geyim markaları, qiymətlər və dəb meyilləri üzərindən aparılan müqayisələri zəiflədə bilər. Bu isə uşaqların diqqətinin zahiri fərqlərdən daha çox biliklərə, bacarıqlara, şəxsi keyfiyyətlərə və təlim nəticələrinə yönəlməsinə şərait yarada bilər.
Eyni zamanda, məktəbli forması şagirdlərdə təhsil müəssisəsinə mənsubiyyət hissini gücləndirə, məktəb kollektivinin üzvü olmaq düşüncəsini möhkəmləndirə bilər. Ümumi geyim qaydalarına əməl etmək gündəlik həyatda məsuliyyətli davranış və razılaşdırılmış normalara hörmət vərdişlərinin inkişafına da kömək edə bilər.
Bununla belə, vahid geyimin bütün sosial problemləri avtomatik həll edəcəyini düşünmək doğru olmaz. Məktəbdə bərabərlik yalnız geyimlərin eyni olması ilə təmin edilmir. Əgər şagirdlər arasında maddi vəziyyətə görə ayrı-seçkilik, imkan fərqlərinə görə alçaldıcı münasibət və ya sosial təcrid mövcuddursa, belə problemlərin aradan qaldırılması üçün daha geniş pedaqoji və sosial tədbirlər görülməlidir.
Əsl bərabərlik hər bir uşağın ailəsinin maddi imkanlarından, sosial vəziyyətindən və fərdi xüsusiyyətlərindən asılı olmayaraq keyfiyyətli təhsil almaq, öz qabiliyyətlərini inkişaf etdirmək və məktəb həyatında bərabər iştirak etmək imkanına malik olmasıdır. Vahid məktəbli geyimi bu yanaşmanı dəstəkləməli, heç bir halda yeni maliyyə yükü və ya sosial narahatlıq mənbəyinə çevrilməməlidir.
Məktəb cəmiyyətin sosial münasibətlərinin formalaşdığı ilk mühüm məkanlardan biridir. Uşaqlar burada ədalətin, bərabərliyin, qarşılıqlı hörmətin və kollektiv məsuliyyətin nə demək olduğunu gündəlik təcrübə vasitəsilə öyrənirlər. Buna görə də təhsil müəssisələrində tətbiq olunan hər bir qayda sosial ədalət prinsipi ilə uzlaşdırılmalıdır.
Şagirdin məktəbdəki mövqeyi onun geyiminin qiyməti, ailəsinin maddi imkanları və ya istifadə etdiyi əşyaların markası ilə müəyyənləşməməlidir. Uşaqlar biliklərinə, çalışqanlıqlarına, davranışlarına, istedadlarına və şəxsi keyfiyyətlərinə görə qiymətləndirilməlidirlər. Məktəb elə bir mühit olmalıdır ki, hər bir şagird özünü təhlükəsiz, qəbul olunmuş və dəyərli hiss etsin.
Bu baxımdan vahid məktəbli geyiminin sosial əhəmiyyəti onun fərqləri tamamilə aradan qaldırmasında deyil, zahiri müqayisələrin təsirini azaltmağa və təhsilin əsas məqsədlərini ön plana çəkməyə kömək etməsindədir. Geyimdə vahidlik yaradılması ilə yanaşı, şagirdlərə fərqliliklərin insanın dəyərini azaltmadığı, hər kəsin hüquqlarına və ləyaqətinə hörmət göstərilməli olduğu da aşılanmalıdır.
Məsələnin digər mühüm tərəfi ailələrin sosial və iqtisadi imkanlarının nəzərə alınmasıdır. Məktəbli formasının əldə edilməsi ailələr üçün həddindən artıq maliyyə yükü yaratmamalıdır. Geyim qaydaları müəyyən edilərkən onun əlçatanlığı, keyfiyyəti, mövsümə uyğunluğu və gündəlik istifadəyə yararlılığı nəzərə alınmalıdır. Məqsəd uşaqların təhsil prosesində iştirakını asanlaşdırmaqdırsa, tətbiq edilən mexanizmlər də bu məqsədə uyğun olmalıdır.
Dövlətin sosial siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri hər bir uşağın təhsil hüququnun qorunması və bərabər imkanlarla təmin edilməsidir. Bu prinsip məktəbli geyimi məsələsində də əsas götürülməlidir. Qaydalara əməl olunması tələb edilərkən ailələrin imkanları nəzərə alınmalı, ehtiyac yarandıqda sosial dəstək və çevik yanaşma imkanları qiymətləndirilməlidir.
Unutmamalıyıq ki, sosial ədalət yalnız hamıya eyni tələbin irəli sürülməsi deyil, həmin tələbin hər kəs üçün real və ədalətli şəkildə yerinə yetirilə bilməsinin təmin olunmasıdır.
Məktəbdə nizam-intizamın təmin edilməsi təhsilin keyfiyyətinə və təlim prosesinin səmərəliliyinə birbaşa təsir göstərir. Dərsə vaxtında gəlmək, məktəbin daxili qaydalarına riayət etmək, müəllimlərə və sinif yoldaşlarına hörmətlə yanaşmaq, ümumi əmlakı qorumaq və öz davranışına görə məsuliyyət daşımaq sağlam təhsil mühitinin əsas şərtlərindəndir.
Lakin nizam-intizamı yalnız qadağalar və cəzalar sistemi kimi başa düşmək düzgün deyil. Davamlı nəticə verən intizam insanın qaydaların mahiyyətini anlaması və onları şüurlu şəkildə qəbul etməsi əsasında formalaşır. Şagird hər hansı tələbin niyə mövcud olduğunu dərk etdikdə, həmin tələbə əməl etmək onun üçün sadəcə məcburiyyət deyil, ümumi məsuliyyətin ifadəsinə çevrilir.
Məktəbli geyimi qaydalarına münasibətdə də eyni prinsip əsas götürülməlidir. Uşaqlara yalnız hansı geyimin qəbul edildiyini bildirmək kifayət deyil. Onlara vahid geyim yanaşmasının məktəb mədəniyyəti, sosial münasibətlər, bərabərlik və təlim mühiti ilə əlaqəsi də izah olunmalıdır.
Belə izahatlar şagirdlərin qaydalara daha şüurlu münasibət göstərməsinə, məktəb həyatında öz məsuliyyətlərini dərk etməsinə və ümumi qaydalara hörmət vərdişlərinin formalaşmasına kömək edir. Burada müəllimlərin və məktəb rəhbərliyinin davranışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qaydalara münasibətdə ardıcıllıq, obyektivlik və ədalət təmin edilmədikdə, şagirdlərdə məsuliyyət hissini gücləndirmək çətinləşir.
Qaydaların tətbiqi zamanı uşaqların şəxsiyyətinə hörmət göstərilməsi də vacibdir. Geyimlə bağlı hər hansı uyğunsuzluq şagirdin ictimaiyyət qarşısında alçaldılmasına, təhqir edilməsinə və ya təhsildən kənarlaşdırılmasına əsas verməməlidir. Belə hallarda maarifləndirməyə, fərdi izahata və valideynlərlə əməkdaşlığa üstünlük verilməlidir. Məktəbin məqsədi yalnız qaydalara əməl edən şagird yetişdirmək deyil, davranışının nəticələrini anlayan, başqalarının hüquqlarına hörmət edən və məsuliyyətli qərarlar verə bilən şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.
Müasir dünyada təhsilin qarşısında duran vəzifələr sürətlə genişlənir. İnformasiya texnologiyalarının, sosial şəbəkələrin və süni intellektin inkişafı bilik əldə etmək imkanlarını artırmaqla yanaşı, gənclərin qarşılaşdığı informasiya risklərini də çoxaldır. Bu gün şagirdlər müxtəlif mənbələrdən böyük həcmdə məlumat alırlar. Lakin məlumatın çoxluğu həmişə düzgün bilik və sağlam dünyagörüşü demək deyil.
Yanlış məlumatlar, manipulyativ məzmun, aqressiv ünsiyyət formaları və düşünülməmiş informasiya istehlakı gənclərin dünyagörüşünə təsir göstərə bilər. Belə şəraitdə məktəbin vəzifəsi yalnız şagirdlərə hazır biliklər ötürmək deyil, onlara məlumatı təhlil etmək, mənbələrin etibarlılığını qiymətləndirmək, faktlarla şəxsi mülahizələri ayırmaq və fərqli fikirlərə tənqidi yanaşmaq bacarıqları aşılamaqdır.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında ideoloji təhlükəsizliyin əhəmiyyətinə dair səsləndirdiyi fikirlər də milli kimliyin qorunması və sağlam dünyagörüşlü nəslin yetişdirilməsi məsələsini aktuallaşdırır. İdeoloji təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi yalnız informasiya məkanında baş verən proseslərə münasibətlə məhdudlaşmır. Bu, eyni zamanda, təhsilin keyfiyyətindən, tarixi yaddaşın qorunmasından, milli-mənəvi dəyərlərin düzgün təbliğindən və gənclərin müstəqil düşünmə qabiliyyətinin inkişafından asılıdır.
Milli kimliyinə bağlı, lakin dünyada baş verən hadisələri təhlil etmək bacarığı olmayan gəncin informasiya təsirlərinə qarşı dayanıqlılığı zəif ola bilər. Eyni zamanda, müasir biliklərə yiyələnən, lakin öz tarixini, dilini və mədəniyyətini tanımayan insanın da milli-mədəni bağlılığı lazımi səviyyədə formalaşmaya bilər. Buna görə də milli dəyərlərlə müasir biliklər arasında qarşıdurma yaratmaq əvəzinə, onların qarşılıqlı tamamlanmasına nail olmaq lazımdır.
Məktəbdə nizam-intizam, geyim qaydaları və kollektiv məsuliyyət də bu geniş tərbiyə prosesinin bir hissəsi kimi dəyərləndirilməlidir. Bununla belə, vahid geyimin ideoloji təhlükəsizliyi özlüyündə təmin edən vasitə olmadığını da nəzərə almalıyıq. İdeoloji dayanıqlılığın əsasında keyfiyyətli təhsil, tənqidi düşüncə, vətəndaşlıq şüuru, hüquqi savadlılıq və milli-mənəvi dəyərlərin şüurlu mənimsənilməsi dayanır.
Məktəbin əsas gücü şagirdlərə düşünməyi öyrətməkdədir. Müstəqil düşünən, sual verən, faktları təhlil edən və öz mövqeyini əsaslandıra bilən gənclər həm milli maraqları daha dərindən dərk edir, həm də müasir dünyanın mürəkkəb proseslərinə daha hazırlıqlı olurlar.
Azərbaycanın təhsil sistemi milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ilə dünyəvi təhsilin prinsiplərini uzlaşdırmaq imkanlarına malikdir. Bu iki istiqaməti bir-birinə zidd yanaşmalar kimi təqdim etmək doğru deyil. Milli-mənəvi dəyərlər xalqın tarixi yaddaşını, dilini, mədəniyyətini, adət-ənənələrini və mənəvi irsini əhatə edir. Dünyəvi təhsil isə elmi biliklərə, rasional düşüncəyə, hüquqi prinsiplərə və fərqli dünyagörüşlərinə hörmətə əsaslanan təhsil mühitinin formalaşmasını nəzərdə tutur.
Milli kimliyin qorunması gənclərin müasir biliklərdən uzaqlaşdırılması demək deyil. Əksinə, öz tarixini və mədəniyyətini dərindən tanıyan, ana dilinə hörmət edən, xalqının keçmişini öyrənən gənc müasir elmi biliklərə də yiyələndikdə milli inkişafın daha fəal iştirakçısına çevrilir.
Eyni zamanda, dünyəvi təhsil şagirdlərdə fərqli inanclara, mədəni ənənələrə və dünyagörüşlərinə hörmət mədəniyyətinin inkişafına şərait yaratmalıdır. Bu yanaşma uşaqlara həm öz kimliyini qorumağı, həm də başqalarının hüquq və azadlıqlarına hörmətlə yanaşmağı öyrədir.
Azərbaycanın tarixi-mədəni təcrübəsi müxtəlif dini və mədəni ənənələrə hörmətin cəmiyyət həyatında mühüm yer tutduğunu göstərir. Dövlətin dünyəvi xarakteri ilə dini etiqad azadlığı arasında qarşıdurma yaratmaq əvəzinə, hər iki prinsipin qanunvericiliyə və insan hüquqlarına uyğun şəkildə qorunması təmin edilməlidir.
Bu baxımdan məktəb mühiti heç bir uşağın dini və ya dünyagörüşü ilə bağlı xüsusiyyətlərinə görə alçaldılmadığı, ayrı-seçkiliyə məruz qalmadığı və təhsil hüququnun məhdudlaşdırılmadığı bir məkan olmalıdır. Təhsil müəssisələrində vahid qaydaların tətbiqi zamanı da hüquqi müəyyənlik, proporsionallıq və uşağın mənafeyinin qorunması prinsipləri əsas götürülməlidir.
Məktəbin tərbiyəvi missiyası şagirdləri eyniləşdirmək deyil, onların ümumi hüquq və məsuliyyət çərçivəsində sağlam inkişafına şərait yaratmaqdır. Vahid məktəbli geyimi xarici görünüşdə müəyyən ümumilik yarada bilər, lakin şagirdlərin düşüncələri, qabiliyyətləri və fərdi xüsusiyyətləri baxımından müxtəlifliyi təbii və dəyərli olaraq qalmalıdır.
Məktəbli geyimi məsələsi yalnız pedaqoji yanaşma ilə deyil, həm də hüquqi çərçivə daxilində qiymətləndirilməlidir. Təhsil müəssisələrində qaydaların müəyyənləşdirilməsi və tətbiqi qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olmalı, şagirdlərin hüquqları və qanuni maraqları qorunmalıdır.
“Uşaq hüquqları haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 19.2-ci maddəsində uşaqların dini etiqad azadlığı və dini tərbiyəsi ilə bağlı müddəalar nəzərdə tutulur. Bu məsələlərə yanaşarkən uşağın hüquqlarının qorunması, valideynlərin məsuliyyəti və uşağın hər hansı dinə etiqad etməyə məcbur edilməsinin yolverilməzliyi kimi prinsiplər nəzərə alınmalıdır.
Hüquqi yanaşmanın əsas məqsədi qaydaları formal şəkildə tətbiq etmək deyil, hüquq və vəzifələr arasında düzgün tarazlıq yaratmaqdır. Məktəbli geyimi ilə bağlı normalar aydın, başadüşülən və ardıcıl olmalı, onların tətbiqi zamanı şagirdlərə və valideynlərə zəruri izahat verilməlidir. Mübahisəli hallar isə emosional münasibət və qarşıdurma yolu ilə deyil, qanunvericiliyin tələbləri və qarşılıqlı hörmət əsasında həll olunmalıdır.
Bu məsələdə hüquqi müəyyənlik xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şagird və valideyn hansı tələblərin qüvvədə olduğunu, həmin tələblərin hansı normativ sənədə əsaslandığını və onların necə tətbiq ediləcəyini bilməlidir. Qaydaların aydınlığı anlaşılmazlıqların azalmasına, məktəb rəhbərliyinin fəaliyyətində ardıcıllığın təmin olunmasına və təhsil ictimaiyyətinin etimadının güclənməsinə kömək edir.
Normativ sənədlərə istinad edilərkən onların qüvvədə olan redaksiyası, tətbiq dairəsi və hüquqi məzmunu dəqiq nəzərə alınmalıdır. Hüquqi tələblərin izahı təhriflərə və əsassız ümumiləşdirmələrə yol vermədən aparılmalı, məktəbin təşkilati səlahiyyətləri ilə uşaqların fundamental hüquqları arasında tarazlıq qorunmalıdır.
Məktəbdə sağlam mühitin formalaşması yalnız şagirdlərdən gözlənilən davranışlarla məhdudlaşmır. Müəllimlərin peşəkarlığı, ünsiyyət mədəniyyəti, ədalətli münasibəti və şəxsi nümunəsi də təlim-tərbiyə prosesinin ayrılmaz hissəsidir.
Müəllim şagird üçün yalnız bilik mənbəyi deyil, eyni zamanda, davranış, məsuliyyət və münasibət nümunəsidir. Onun səliqəli, sadə və işgüzar üslubda geyinməsi təhsil müəssisəsinin peşəkar mühitinə uyğun gəlir. Lakin müəllimin nüfuzu, ilk növbədə, onun biliyi, pedaqoji ustalığı, ədaləti, ünsiyyət bacarığı və uşaqlarla qurduğu etibarlı münasibətlə müəyyənləşir.
Nazirlər Kabinetinin 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli qərarı ilə təsdiq edildiyi göstərilən “Dövlət ümumi təhsil müəssisəsində təhsilverənlər üçün geyim ilə bağlı Tələblər” məsələsinə münasibətdə də əsas diqqət işgüzar görünüşlə pedaqoji fəaliyyətin ehtiyaclarının uzlaşdırılmasına yönəlməlidir. Bu sənədə istinad edilərkən onun rəsmi mətninin, qüvvəyə minmə tarixinin və tətbiq dairəsinin yoxlanılması vacibdir.
Müəllimlərin geyiminə dair yanaşma təmizlik, səliqə, sadəlik, işgüzarlıq, mövsümə uyğunluq və əmək funksiyalarının təhlükəsiz şəkildə yerinə yetirilməsi kimi prinsiplərə əsaslanmalıdır. Fiziki tərbiyə dərslərində, laboratoriya məşğələlərində və digər xüsusi fəaliyyətlərdə geyim iş şəraitinə və təhlükəsizlik tələblərinə uyğun seçilməlidir.
Bu yanaşmanın mahiyyəti müəllimin fərdi xüsusiyyətlərini aradan qaldırmaq deyil, təhsil müəssisəsində peşəkar və səliqəli mühitin formalaşmasına şərait yaratmaqdır. Eyni zamanda, müəllimlərə münasibətdə tətbiq olunan qaydalar da aydın, əsaslandırılmış və pedaqoji fəaliyyətin reallıqlarına uyğun olmalıdır.
Müəllimdən tələb olunan davranış standartları ilə onun əmək şəraiti, peşəkar ləyaqəti və hüquqları arasında tarazlıq qorunmalıdır. Çünki sağlam məktəb mədəniyyəti yalnız şagirdlərin deyil, təhsil prosesinin bütün iştirakçılarının hüquq və məsuliyyətlərinə hörmət üzərində qurulur.
Milli-mənəvi dəyərlərin gənc nəslə aşılanması üçün məktəb mühüm imkanlara malikdir. Milli tariximizin, ədəbiyyatımızın, incəsənətimizin, xalq yaradıcılığımızın və adət-ənənələrimizin öyrədilməsi şagirdlərdə tarixi yaddaşın və milli kimlik hissinin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Milli geyimlər də bu mədəni irsin görünən və rəmzi elementlərindən biridir. Onlar xalqımızın tarixini, estetik zövqünü, regional xüsusiyyətlərini və ənənələrini əks etdirir. Milli bayramlarda, mədəni tədbirlərdə, tarix və ədəbiyyat dərsləri ilə əlaqəli layihələrdə milli geyimlərdən və onların elementlərindən istifadə edilməsi uşaqların mədəni irsimizə marağını artıra bilər.
Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli qərarı ilə məktəbli geyim formalarının təsvirlərinə dair tələblərə əlavələr edildiyi göstərilən məsələ də rəsmi sənədlərin məzmunu və tətbiq dairəsi dəqiqləşdirilməklə qiymətləndirilməlidir. Milli və mədəni tədbirlərdə milli geyimlərdən istifadə imkanları isə məktəbin müvafiq qərarları, qüvvədə olan qaydalar və tədbirin məqsədləri çərçivəsində nəzərdən keçirilə bilər.
Milli geyimin təhsil mühitində təqdimatı formal xarakter daşımamalıdır. Şagirdlər yalnız milli geyimi görməklə kifayətlənməməli, onun tarixi, ayrı-ayrı elementlərinin mənası, xalqımızın həyat tərzi və mədəni inkişafı ilə əlaqəsi haqqında da məlumat əldə etməlidirlər.
Tarixi abidələrə ekskursiyalar, muzey ziyarətləri, folklor və sənətkarlıq layihələri, milli bayramlarla bağlı maarifləndirici tədbirlər bu baxımdan daha geniş nəticələr verə bilər. Belə fəaliyyətlər milli-mənəvi dəyərləri gündəlik təhsil prosesinin təbii hissəsinə çevirir və şagirdlərdə öz mədəni irsinə şüurlu münasibət formalaşdırır.
Milli kimliyin qorunması yalnız dərsliklərdə tarixi məlumatların öyrədilməsi ilə təmin olunmur. Tarixi abidələrin, dini-mədəni irsin, memarlıq nümunələrinin və xalqımızın əsrlər boyu yaşatdığı ənənələrin qorunması da bu prosesin mühüm tərkib hissəsidir.
Tarixi yaddaş xalqın özünü dərk etməsinin, keçmişlə bu gün arasında əlaqə yaratmasının və gələcəyə inamla baxmasının əsas dayaqlarındandır. Tarixi abidələrin bərpası, mədəni irsin mühafizəsi və gələcək nəsillərə çatdırılması yalnız mədəniyyət sahəsinin deyil, həm də milli maarifləndirmənin mühüm istiqamətidir.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə tarixi-mədəni irsin qorunması və bərpası bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Həmin ərazilərin tarixi yaddaşının öyrənilməsi, mədəni irs nümunələrinin qorunması və onların gələcək nəsillərə çatdırılması milli kimliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.
Məktəblərin bu prosesdə iştirakı şagirdlərin tarixi biliklərinin artırılması ilə yanaşı, onlarda mədəni irsə sahib çıxmaq məsuliyyətinin formalaşmasına da kömək edə bilər. Tarixi məkanlara maarifləndirici səfərlər, tədqiqat layihələri, yerli tarixə dair təqdimatlar və mədəniyyət xadimləri ilə görüşlər uşaqlara keçmişi daha dərindən öyrənmək imkanı yaradır.
Burada mühüm məsələ milli-mənəvi irsin müasir təhsillə əlaqələndirilməsidir. Tarixi yaddaş və milli kimlik elmi düşüncəni məhdudlaşdırmamalı, əksinə, gənclərin dünyagörüşünü zənginləşdirməli və onların cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissini gücləndirməlidir.
Öz tarixini bilən, mədəni irsini qoruyan və müasir elmi nailiyyətləri mənimsəyən gənc həm milli dəyərlərin daşıyıcısı, həm də ölkənin gələcək inkişafının fəal iştirakçısı ola bilər.
Məktəbli geyimi qaydalarının və ümumi nizam-intizam prinsiplərinin səmərəli tətbiqi yalnız normativ sənədlərin mövcudluğu ilə təmin edilmir. Bu proses məktəb rəhbərliyinin, müəllimlərin, valideynlərin və şagirdlərin birgə məsuliyyətini tələb edir.
Məktəb rəhbərliyi qaydaların aydın izahını və ardıcıl tətbiqini təmin etməli, müəllimlər öz davranışları ilə məsuliyyət və qarşılıqlı hörmət nümunəsi göstərməli, valideynlər isə övladlarının məktəb mühitinə uyğunlaşmasına dəstək verməlidirlər. Şagirdlər də məktəbin ümumi qaydalarını anlamalı, öz hüquq və vəzifələrini dərk etməli, kollektivin məsuliyyətli üzvü kimi davranmağı öyrənməlidirlər.
Valideynlərlə əməkdaşlıq xüsusilə vacibdir. Geyim qaydaları və onların tətbiqi barədə ailələr əvvəlcədən məlumatlandırılmalı, yaranan suallar dinlənilməli və mümkün problemlər qarşılıqlı anlaşma yolu ilə həll edilməlidir. Valideynlərin mövqeyinin nəzərə alınması qaydaların zəiflədilməsi deyil, onların daha düzgün və səmərəli tətbiqi üçün ictimai etimadın gücləndirilməsidir.
Şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması da mühüm pedaqoji tələbdir. Kiçik yaşlı uşaqlara qaydalar sadə və anlaşılan formada izah edilməli, yuxarı sinif şagirdləri ilə isə məsuliyyət, sosial münasibətlər və məktəb mədəniyyəti haqqında daha geniş müzakirələr aparılmalıdır.
Məktəb mühitində qarşılıqlı dinləmə və izah mədəniyyətinin formalaşdırılması uşaqların yalnız qaydalara münasibətini deyil, ümumilikdə vətəndaşlıq davranışını da inkişaf etdirir. Çünki demokratik və hüquqi cəmiyyətin əsas keyfiyyətlərindən biri fərqli mövqelərin dinlənilməsi, problemlərin dialoq yolu ilə həll edilməsi və ümumi maraqların məsuliyyətlə qorunmasıdır.
Məktəbli geyimi ilə bağlı siyasətin səmərəli olması üçün bir neçə əsas prinsipə xüsusi diqqət yetirilməlidir.
Birincisi, qaydaların məqsədi aydın olmalıdır. Geyim tələbləri məktəb mədəniyyətini, təlim mühitini, kollektivə aidlik hissini və qarşılıqlı hörməti gücləndirmək məqsədi daşımalıdır.
İkincisi, qaydalar sosial baxımdan əlçatan olmalıdır. Ailələrin iqtisadi imkanları nəzərə alınmalı, məktəbli formasının əldə edilməsi təhsildə iştiraka maneəyə çevrilməməlidir.
Üçüncüsü, tətbiq zamanı uşaqların hüquqları və ləyaqəti qorunmalıdır. Heç bir şagird geyimlə bağlı məsələ səbəbindən təhqir edilməməli, alçaldılmamalı və ayrı-seçkiliyə məruz qalmamalıdır.
Dördüncüsü, normativ tələblər aydın və hüquqi baxımdan əsaslandırılmış olmalıdır. Məktəb rəhbərliyi, müəllimlər, valideynlər və şagirdlər qüvvədə olan qaydalar barədə düzgün məlumat əldə etməlidirlər.
Beşincisi, qaydaların tətbiqi maarifləndirmə ilə müşayiət olunmalıdır. Məqsəd şagirdlərdə yalnız zahiri intizam deyil, şüurlu məsuliyyət və ümumi normalara hörmət formalaşdırmaqdır.
Altıncısı, məktəbli geyimi təhsilin əsas keyfiyyət göstəricilərini kölgədə qoymamalıdır. Təhsilin uğuru ilk növbədə şagirdlərin bilikləri, bacarıqları, düşünmə qabiliyyəti, yaradıcılığı, mənəvi keyfiyyətləri və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti ilə ölçülür.
Bu prinsiplərin ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi vahid geyim qaydalarının formal tələb olmaqdan çıxaraq sağlam məktəb mədəniyyətinin tərkib hissəsinə çevrilməsinə kömək edə bilər.
Azərbaycanın gələcəyi milli kimliyini dərk edən, müasir biliklərə yiyələnən, müstəqil düşünən, hüquq və vəzifələrinə hörmətlə yanaşan gənclərin yetişdirilməsindən birbaşa asılıdır. Belə gənclərin formalaşması isə keyfiyyətli təhsil, sağlam sosial mühit, səmərəli tərbiyə işi və cəmiyyətin bütün institutlarının birgə səyi ilə mümkündür.
Vahid məktəbli forması, müəllimlərin peşəkar geyim qaydaları və məktəbdaxili nizam-intizam bu böyük məqsədə xidmət edə bilən vasitələrdir. Lakin onların əhəmiyyəti zahiri vahidlik yaratmaqla məhdudlaşmamalıdır. Əsas məsələ məktəbdə bərabər imkanların, qarşılıqlı hörmətin, hüquqi məsuliyyətin, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığın və müstəqil düşüncənin inkişafına şərait yaratmaqdır.
Təhsil sisteminin qarşısında duran vəzifə yalnız qaydalara əməl edən şagird yetişdirmək deyil, həmin qaydaların mahiyyətini anlayan, öz davranışına görə məsuliyyət daşıyan, başqalarının hüquqlarını qoruyan və cəmiyyətin inkişafına töhfə verməyə hazır vətəndaş formalaşdırmaqdır.
Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması müasir biliklərə yiyələnməklə, dünyəvi təhsil hüquqi və mənəvi məsuliyyətlə, nizam-intizam isə insan ləyaqətinə hörmətlə uzlaşdırılmalıdır. Bu prinsiplərin vəhdəti məktəbdə sağlam mühitin formalaşmasına və təhsilin ictimai missiyasının daha səmərəli həyata keçirilməsinə xidmət edir.
Əminəm ki, məktəbdə yaradılan hər bir müsbət ənənə, şagirdlərə aşılanan hər bir sağlam dəyər və formalaşdırılan hər bir məsuliyyətli davranış gələcəyimizə qoyulan sərmayədir. Bu sərmayənin ən mühüm nəticəsi isə yalnız bilikli deyil, həm də milli köklərinə bağlı, müasir düşüncəli, hüquqa hörmət edən, vətənpərvər və məsuliyyətli vətəndaşların yetişməsidir.
Məktəbin əsas missiyası zahiri vahidlik yaratmaqdan daha genişdir. Onun başlıca vəzifəsi öz milli kimliyini dərk edən, müasir dünyanın çağırışlarına hazır olan, hüquqlarına və başqalarının hüquqlarına hörmət edən, Vətəninə bağlı şəxsiyyət yetişdirməkdir. Məktəbli geyimi və peşəkar davranış qaydaları da məhz bu ali məqsədə xidmət etdikdə öz həqiqi ictimai və tərbiyəvi əhəmiyyətini qazanır.
Məşhur Məmmədov
Milli Məclisin deputatı
