Təhsil haqqında danışarkən bəzən diqqətimizi onun mahiyyətindən yayındırıb ayrı-ayrı məsələlərin üzərində həddindən artıq dayanırıq.
Halbuki məktəbdə geyim, davranış və intizam qaydalarını müzakirə edərkən özümüzə daha fundamental bir sual verməliyik: Biz məktəbi hansı məqsədlə qurmuşuq: mövcud düşüncə tərzini təkrar istehsal etmək üçün, yoxsa gələcək nəsli azad, savadlı və müstəqil düşünən insan kimi yetişdirmək üçün?
Məncə, Azərbaycanın təhsil sistemində dünyəviliyin qorunması məsələsinə məhz bu sualın işığında yanaşmaq lazımdır. Çünki söhbət yalnız məktəb formasından, hicabdan və ya ayrı-ayrı inzibati qaydalardan getmir.
Söhbət dövlətin gələcək nəsillərin düşüncə dünyasına necə yanaşmasından, elmin cəmiyyətdəki yerindən və təhsilin hansı dəyərlər üzərində qurulmasından gedir.
Azərbaycan dünyəvi dövlət kimi öz təhsil sistemini elmi bilik, rasional düşüncə, bərabər vətəndaşlıq və dünyagörüşü müxtəlifliyi prinsipləri üzərində qurmalıdır.
Bu, dinə qarşı münasibət deyil. Əksinə, dini inancın şəxsi və ictimai həyatda yerini qorumaqla dövlət təhsilinin müəyyən bir dini baxışın təsiri altına düşməsinin qarşısını almaqdır.
Çünki məktəb ailənin, dini icmanın və ya hər hansı ideoloji çevrənin davamı olmaq üçün yaradılmayıb. Məktəb uşağın dünyanı daha geniş tanıması, ona ötürülən fikirləri sorğulamağı öyrənməsi və öz düşüncəsini formalaşdırması üçün mövcuddur.
Dünyəvi təhsil cəmiyyətin bu gününü deyil, sabahını qorumaq vasitəsidir.
Dünyəvi məktəb niyə vacibdir?
Azərbaycanın hüquqi əsasları da bu yanaşmanın əhəmiyyətini göstərir.
Konstitusiyanın 18-ci maddəsi dövlət təhsil sisteminin dünyəvi xarakter daşıdığını müəyyən edir. 42-ci maddə isə hər bir vətəndaşın təhsil hüququnu tanıyır.
Deməli, dövlətin qarşısında həm dünyəvi təhsil sistemini qorumaq, həm də vətəndaşların təhsil hüququnu təmin etmək vəzifəsi dayanır.
2026-cı il iyulun 7-də qəbul edilmiş qanun dəyişikliyi ilə «Ümumi təhsil haqqında» Qanunda millilik və dünyəvilik prinsipi ayrıca təsbit edilib, dövlət məktəblərində geyim tələblərinə riayət olunması nəzərdə tutulub. Sentyabrın 21-də isə şagirdlərin geyim forması ilə bağlı qaydalara dəyişiklik edilib. Qaydalarda məktəbli formasının vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun gəlməyən əlavə geyim elementləri məsələsi yer alıb.
Bu yanaşmanın arxasında müdafiə edilə bilən mühüm bir fikir dayanır: dövlət məktəbi ümumi vətəndaşlıq məkanıdır və onun qaydaları ayrı-ayrı dini və ideoloji tələblərdən deyil, hamı üçün müəyyən edilmiş təhsil prinsiplərindən qaynaqlanmalıdır.
Məktəbdə vahid qaydaların olması özlüyündə məntiqsiz tələb deyil. Vahid məktəbli forması sosial fərqlərin zahiri nümayişini azaltmağa, məktəbin özünəməxsus mühitini qorumağa və bütün şagirdlərin eyni təhsil qaydalarına tabe olmasını təmin etməyə xidmət edə bilər.
Dünyəvilik prinsipi də dövlət məktəbinin hər hansı dini dünyagörüşünün təsiri altında fəaliyyət göstərməməsi üçün mühüm əsasdır.
Ancaq burada prinsip ilə onun tətbiqini fərqləndirmək lazımdır. Dünyəvi təhsil sisteminin qorunması zəruri məqsəd ola bilər. Konkret geyim məhdudiyyətinin necə tətbiq edilməsi isə hüquqi əsaslandırma, bərabərlik və təhsil hüququ baxımından ayrıca qiymətləndirilməlidir. Bu fərq dünyəviliyi zəiflətmir, əksinə, onu hüquqi dövlətin prinsipləri ilə möhkəmləndirir.
Məktəbin ən böyük üstünlüyü uşağın ailəsindən kənarda yeni biliklərlə, fərqli fikirlərlə və müxtəlif həyat təcrübələri ilə tanış ola bilməsidir. Uşaq ailəsindən müəyyən dəyərləri mənimsəyə bilər, lakin məktəbdə həmin dəyərləri daha geniş biliklər fonunda anlamağı öyrənməlidir.
Bu səbəbdən, dünyəvi təhsil sisteminin qorunması sadəcə inzibati məsələ deyil. Bu, gələcək nəslin öz həyatına dair qərarları daha şüurlu verməsi üçün şərait yaratmaqdır.
Dövlət məktəbi müəyyən dini qaydaların tədris və ictimai həyat üçün ümumi norma kimi qəbul edilməsinin qarşısını almalıdır.
Eyni zamanda, uşaqları dinə münasibətinə görə fərqləndirməməlidir. Əsas olan məktəbin hansı inancı üstün tutması deyil, onun elmi biliklərə, ümumi qaydalara və bərabər vətəndaşlıq prinsipinə sadiq qalmasıdır.
Azərbaycanın gələcəyi üçün vacib olan da budur. Uşaqlar məktəbi yalnız hazır fikirlərlə deyil, sual vermək və öz nəticələrinə gəlmək bacarığı ilə tərk etməlidirlər.
Dünyəvi təhsil bir düşüncəni başqa düşüncə ilə əvəz etmək deyil. Düşüncənin formalaşması üçün azad, elmi və ümumi qaydalara əsaslanan mühit yaratmaqdır.
Bu prinsip qorunduğu zaman məktəb nə dini mübahisələrin, nə də ideoloji qarşıdurmaların meydanına çevrilir.
O, öz əsas vəzifəsinə, savadlı, məsuliyyətli və müstəqil düşünən vətəndaş yetişdirməyə xidmət edir.
Firuzə Mahmudova
Gununsesi.info
