Rusiya iqtisadiyyatının əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilmiş hərbi-sənaye kompleksi gözlənilmədən zəifləyib. Dövlətin müdafiə sifarişlərinə trilyonlarla büdcə xərcləməsi sayəsində uzun illər iqtisadi artımın lokomotivi rolunu oynayan sektor, Rosstat məlumatlarına görə, müharibənin başlanmasından sonra ilk dəfə durğunlaşma və ya daralma mərhələsinə daxil olub.
Hərbi-sənaye kompleksi ilə əlaqəli sənaye sahələri 2023-cü ildə 26,4%, 2024-cü ildə 31,6% artım göstərsə də, avqust ayında 21,2%-lik artımdan sonra sentyabr ayında hazır metal məmulatlarının istehsalı illik müqayisədə 1,6% azalıb. “Digər nəqliyyat vasitələri” kateqoriyasına aid tank və piyada döyüş maşınlarının istehsalı isə əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə on dəfədən çox yavaşlayaraq 6%-ə enib. Ötən il bu göstərici 34,2%, 2023-cü ildə isə 29% artmışdı.
Raiffeisenbank-ın məlumatına görə, əvvəlki ayla müqayisədə hazır metal məhsullarının istehsalı 6%, “digər nəqliyyat vasitələri” isə 20% azalıb. MMI analitikləri hesab edir ki, hərbi sənaye ilə bağlı bu göstəricilər “şokedici” səviyyədədir: əvvəlki aylarda iqtisadi artımı yüksəldən sektor, sentyabr ayında illik müqayisədə yalnız 0,4% artıb ki, bu da avqust ayındakından səkkiz dəfə azdır.
PSB-nin baş analitiki Denis Popov bildirib ki, sənaye istehsalı ölkənin iqtisadiyyatında ən böyük paya sahib sektordur və sentyabr ayında onun artımı 2023-cü ilin əvvəlindən bəri ən aşağı səviyyədə olub. Ümumilikdə, Rusiyanın sənaye artımı – ÜDM-in təxminən 30%-ni təşkil edən sektor – faktiki olaraq dayanıb; sentyabr ayında illik müqayisədə yalnız 0,3% artım qeydə alınıb.
Makroiqtisadi Təhlil və Qısamüddətli Proqnozlaşdırma Mərkəzinin (CMASF) analitikləri ölkədə sənaye məhsulunun dekabr ayı ilə müqayisədə 3,6% azaldığını təxmin edir. Mülki sənaye isə il ərzində davamlı azalma göstərir və sentyabr ayı etibarilə 1,1% eniş müşahidə olunur. Ümumilikdə, sənaye sektoru üzrə tənəzzül Rosstat tərəfindən izlənilən 24 sahədən 18-nə təsir edib ki, bu da iqtisadiyyatın məhsullarının təxminən 80%-ni təşkil edir.
Alfa Bankın baş iqtisadçısı Natalya Orlova hesab edir ki, istehsalda yaşanan problemlər əsasən büdcə məhdudiyyətləri ilə bağlıdır. Dövlət satınalmalarına əsaslanan hərbi-sənaye kompleksi avqust ayında sürətlə artım göstərsə də, sentyabrda 0,1% azalıb. Orlova əlavə edir ki, bu, gələcəkdə sənaye artımına təsir edəcək büdcə sərtləşməsinin əlamətidir.
PSB-dən Popov qeyd edir ki, əmtəə gəlirlərinin 21% azalması və büdcə planının gözləniləndən beş dəfə artıq kəsirlə üzləşməsi Maliyyə Nazirliyini dördüncü rübdə xərcləri azaltmağa məcbur edəcək, bu da iqtisadi soyuma riskini artırır. Rusiya Elmlər Akademiyasının İqtisadiyyat Problemləri İnstitutunun hesablamalarına görə, yanvar-avqust ayları arasında ÜDM 0,6% azalıb və illik artım tempi praktik olaraq sabit qalıb (iyul-avqust: 0,4%).
Bundan əlavə, Touch Capital Markets şirkətinin baş analitiki Petr Matysin vurğulayıb ki, ABŞ-ın yeni sanksiyaları Rosneft və Lukoil-ə təsir edərək Rusiya neft ixracını Hindistana yönəltmək imkanlarını məhdudlaşdırır. Bu da iqtisadiyyatın gələcək göstəricilərinə əlavə təzyiq yaradır və sərt eniş risklərini artırır.
Nəticə etibarilə, hərbi-sənaye kompleksinin zəifləməsi, büdcə məhdudiyyətləri və xarici sanksiyalar Rusiyanın sənaye sektorunda ciddi tənəzzülə yol açır və ölkə iqtisadiyyatında sabitlik risklərini artırır.
Günay
